Konwencjonalny charakter znaku językowego

Z tego, co powiedzieliśmy dotychczas, wynika, iż wyrazy w każdym języku mają prawie bez wyjątku charakter arbitralny. Nie ma żadnego wewnętrznego związku pomiędzy wyrazami takimi jak Buch, book, książka, livre, KHUBÜ Z jednej strony a przedmiotem, który się bierze do czytania – z drugiej. Jednakże zwyczaj językowy ustala taki związek w obrębie poszczególnych języków. Z pewnością istnieją we wszystkich językach wyrazy, które naśladują dźwięki naturalne (ang. hiss i buzz: poi. syczeć i bzykać), i dlatego trzeba je zaklasyfikować jako niearbitralne. Jednakże są one stosunkowo nieliczne. Praktyczniej będzie pominąć je w niniejszym omówieniu.

Kiedyśmy już wskazali, iż z punktu widzenia formalnego wyraz należy pojmować jako jednostkę językową złożoną z jednego lub więcej morfemów, zapytujemy: jak funkcjonują wyrazy jako środek komunikowania się między ludźmi posługującymi się tym samym językiem i jaki jest ich związek ze światem rzeczy i zdarzeń poza językiem ?

Na początek dobrze będzie zdefiniować wyraz jako znak językowy (signum). Ogólnie biorąc, znak jest dowolnym dostrzegalnym zjawiskiem wskazującym na inne zjawisko: mówimy np., że chmury są znakiem, iż nadchodzi deszcz, lub że czerwone światło jest znakiem, że kierowca będzie miał kłopoty, jeśli teraz pojedzie w jego kierunku. Jeżeli znak obdarzony jest licznymi skomplikowanymi asocjacjami, wybiegającymi poza dość proste korelacje tu zilustrowane, to możemy powiedzieć, że stał się symbolem. Tak np. kolor czerwony może, w pewnych bardziej skomplikowanych sytuacjach – a nie po prostu na skrzyżowaniu ulic – wskazywać na jakąś szerszą akcję polityczną lub wywoływać wspomnienia wypadków historycznych, które wydarzyły się w latach 1848, 1871, 1917. Albo znowu, prosty znak narysowanego jabłka może w pewnych warunkach sugerować nie tylko ten owoc, lecz (jak np. w sztuce średniowiecznej) chrześcijański dogmat upadku człowieka, utraty czystości w rajskim ogrodzie. To samo z wyrazami jako znakami językowymi: mogą one mieć stosunkowo proste lub stosunkowo skomplikowane (symboliczne) funkcje, ale zawsze są znakami.

Stawiamy teraz pytanie: co one wskazują? Powierzchownie rzecz biorąc, pytanie to wydaje się proste. Znak językowy (czyli wyraz) jabłko wskazuje przede wszystkim na znany owoc istniejący w obiektywnym świecie materialnym. Tutaj ma się pokusę stwierdzić, że sam owoc można utożsamić ze znaczeniem znaku językowego. Ale czy rzeczywiście można ? Po pierwsze, byłoby to to samo, co jedząc jabłko powiedzieć, że je się znaczenie wyrazu jabłko – oczywisty absurd. Po drugie, jest wiele znaków językowych, których nie można w sposób prosty i jednoznaczny odnieść do przedmiotów i zdarzeń w świecie przyrody. Do takich należą wyrazy jak np. ang. from, poi. od, niem. von, franc, de. Znowu należy pamiętać o konwencjonalnym charakterze znaków językowych, a także o ich szerokim zakresie. Nie wszystkie bynajmniej są nazwami rzeczy.

Leave a Reply